Το 2024 αναφέρεται πλέον ως η θερμότερη χρονιά που έχει καταγραφεί ποτέ. Μάλιστα, η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη κατά το 2024 έφτασε τους 1.6°C (1). Δεδομένου ότι, στη Συμφωνία του Παρισιού, που έγινε κατά την COP 21 το 2015, ετέθη, στο άρθρο 2 αυτής ως μακροπρόθεσμο όριο το να παραμείνει η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας της Γης σε επίπεδα αρκετά κάτω των 2°C, αλλά και το να ληφθούν μέτρα ώστε η αύξηση αυτή να περιοριστεί όσο πιο κοντά στον 1.5°C γίνεται, ως το 2100, σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα (1850-1900), είναι σημαντικό να αναλυθεί το τι σημαίνουν τα δεδομένα που αφορούν το 2024 (2).
Όπως είναι γνωστό, μια από τις σημαντικότερες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής είναι η υπερθέρμανση του πλανήτη και αυτό που παίζει καθοριστικό ρόλο στην ένταση της κατάστασης αυτής είναι το ανθρωπογενές φαινόμενο του θερμοκηπίου και τα αέρια του θερμοκηπίου (GHGs). Η συνεχής αύξηση του CO2, του μεθανίου και άλλων σημαντικών αερίων που συγκαταλέγονται στη λίστα, επηρεάζουν καθοριστικά την αύξηση της θερμοκρασίας και τα τελευταία χρόνια οι συγκεντρώσεις τους στην ατμόσφαιρα όλο και εντείνονται. Βασικός παράγοντας για την αύξηση των εκπομπών των αερίων αυτών είναι η καύση ορυκτών καυσίμων. Ο λιγνίτης και το πετρέλαιο είναι ενεργειακές πηγές με μεγάλες ποσότητες εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, ενώ το λεγόμενο φυσικό αέριο είναι πηγή σημαντικών εκπομπών μεθανίου (3).
Στο παρακάτω διάγραμμα, οι χρωματιστές γραμμές δείχνουν τη μεταβολή της ετήσιας μέσης θερμοκρασίας σε σύγκριση με τη μέση θερμοκρασία των προβιομηχανικών επιπέδων (1850). Η γκρι γραμμή απεικονίζει την εξέλιξη των εκπομπών CO2 διαχρονικά (1850-2023). Εδώ, εύκολα διακρίνει κανείς ότι η αύξηση των εκπομπών CO2 και η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας σημειώνουν πορείες σχεδόν ανάλογες (4).
Τι σημαίνει όμως η αύξηση αυτή και ποια είναι τα πιθανά σενάρια για το μέλλον;
Στο ακόλουθο γράφημα, της σελίδας climate guide, φαίνεται μια αποτύπωση των προβλέψεων της IPCC (Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή), που παρουσιάζει τα σενάρια κλιματικής δράσης και τους επακόλουθους βαθμούς αύξησης της μέσης θερμοκρασίας που αναμένεται να σημειωθούν ως το 2100 (5).
Αν το 2100 φαίνεται μακρινό, έχει σημασία να τονιστεί ότι το γράφημα παρουσιάζει στοιχεία μέχρι και το 2022, όπου η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας ήταν στο 1.1-1.2°C, ενώ πολύ πρόσφατα, το Ευρωπαϊκό σύστημα Copernicus, ανακοίνωσε ότι το 2024 ήταν:
- Η πιο θερμή χρονιά που έχει καταγραφεί ποτέ.
- Η χρονιά με τη μεγαλύτερη τιμή ως τώρα στη μέση θερμοκρασία των υδάτων.
- Η πρώτη χρονιά που η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας ξεπέρασε το 1.5°C.
Συγκεκριμένα η τιμή που καταγράφηκε για την αύξηση της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη για το 2024, ήταν 1.6°C (1).
Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι όταν γίνεται αναφορά για το όριο του 1.5°C ως το τέλος του 21ου αιώνα, αυτό αφορά την μακροπρόθεσμη αύξηση της θερμοκρασίας. Όπως αναφέρει και η Συμφωνία του Παρισιού, στόχος είναι ο περιορισμός της μακροπρόθεσμης αύξηση θερμοκρασίας, η οποία προκύπτει από μετρήσεις δεκαετιών και όχι από δεδομένα που καταγράφονται σε μηνιαίες ή ετήσιες διακυμάνσεις. Οι μηνιαίες/ετήσιες θερμοκρασίες, αφενός είναι ενδεικτικές μιας πολύ επικίνδυνης τάσης και αφετέρου επηρεάζονται και επηρεάζουν φυσικά φαινόμενα όπως τη μεταβλητότητα ρευμάτων (π.χ. El Niño/La Niña). Επομένως, η είδηση για τα δεδομένα του 2024 δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το όριο του 1,5°C έχει ξεπεραστεί ανεπιστρεπτί (1).
Ωστόσο, τα δεδομένα αυτά θα πρέπει να αντιμετωπιστούν ως κρίσιμα σημάδια για την πορεία της κλιματικής αλλαγής. Οι βραχυπρόθεσμες υπερβάσεις είναι ενδείξεις ότι προσεγγίζεται επικίνδυνα το μακροπρόθεσμο όριο και λειτουργούν ως «κώδωνας κινδύνου» για την ανάγκη αυξημένης κλιματικής φιλοδοξίας σε επίπεδο πολιτικών αποφάσεων. Ως εκ τούτου η επόμενη δεκαετία είναι κρίσιμη αφού αποτελεί την πιο σημαντική περίοδο για δράση ώστε να περιοριστεί η υπερθέρμανση (1).
Στην παρούσα συνθήκη, οι τάσεις δείχνουν ότι η δεκαετία 2014-2024 ήταν η θερμότερη στην ιστορία με μέση αύξηση θερμοκρασίας 1.2°C πάνω από την περίοδο 1850–1900. Ταυτόχρονα, ο μέσος όρος της 20ετίας, με μετρήσεις μεταξύ 2001–2020, δείχνουν αύξηση 0.99°C σε σύγκριση με την περίοδο αναφοράς. Σύμφωνα με την IPCC, κάθε 0.1°C αύξηση οδηγεί σε εντονότερα και συχνότερα ακραία φαινόμενα θερμοκρασίας και βροχοπτώσεων και σημαντική αγροτική και οικολογική ξηρασία σε όλο και περισσότερες περιοχές (1).
Πιο συγκεκριμένα, όσο περισσότερο αυξάνεται η μέση θερμοκρασία του πλανήτη υπάρχουν αυξημένοι κίνδυνοι για καταστροφές καλλιεργειών, απώλεια βιοποικιλότητας και πιο συχνές και επικίνδυνες ακραίες καιρικές συνθήκες, όπως καύσωνες, ξηρασίες, πλημμύρες, πυρκαγιές. Γεγονότα που οδηγούν σε μεγάλες απώλειες σε ανθρώπινες ζωές – ήδη έχουν καταγραφεί 489.000 θάνατοι/έτος από καύσωνες την περίοδο 2000–2019. Ο 1.5°C είναι ένα σημείο καμπής για το κλίμα και η υπέρβασή του, σε μακροπρόθεσμο επίπεδο, αναμένεται να φέρει κατάρρευση ωκεάνιων κυκλοφοριακών συστημάτων, λιώσιμο του μόνιμου πάγου στον Βόρειο Πόλο, κατάρρευση τροπικών κοραλλιογενών υφάλων και ξαφνικές, μη αναστρέψιμες, και επικίνδυνες αλλαγές για την ανθρωπότητα (1).
Στον απόηχο της 6ης έκθεσης της IPCC – η οποία μελετά το σύνολο της επιστημονικής βιβλιογραφίας γύρω από την κλιματική αλλαγή και παραθέτει σε εκτενείς τακτικές εκθέσεις τα συμπεράσματα και τα σενάρια της επιστημονικής κοινότητας, η αρμόδια επιτροπή του ΟΗΕ για το κλίμα παρουσίασε μια σειρά επιπτώσεων για το μέλλον, ανάλογα με το πού θα φτάσει η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας (UNFCCC).
Στα σενάρια αυτά παρουσιάζεται – όπως φαίνεται στην παρακάτω εικόνα – ως συνέπεια της αύξησης κατά 1.5°C, μια πιθανότητα πλήρους εξάλειψης πάγων από τον Αρκτικό Ωκεανό κατά τους καλοκαιρινούς μήνες οποιουδήποτε έτους, σε ποσοστό 3%. Το ενδεχόμενο αυτό, γίνεται πιθανό κατά 16% αν η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας είναι 2°C. Ενώ αν η αύξηση φτάσει τους 3°C, η πιθανότητα αυτή αγγίζει το 63% (UNFCCC).
Ομοίως, ως συνέπεια της αύξησης κατά 1.5°C αναμένεται να σημειώνονται διαρκείς ξηρασίες για περιόδους κατά μέσο όρο 2 μηνών, ετησίως. Οι περίοδοι αυτές φτάνουν τους 4 μήνες, αν η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας είναι 2°C. Ενώ αν η αύξηση φτάσει τους 3°C, αναμένονται περίοδοι ξηρασίας διάρκειας 10 μηνών κατά Μ.Ο. ανά έτος (UNFCCC).
Αντίστοιχα, σε περίπτωση αύξησης της μέσης θερμοκρασίας κατά 1.5°C, προβλέπεται αύξηση κατά 41% των καμένων εκτάσεων κατά τη διάρκεια ενός μέσου Μεσογειακού καλοκαιριού. Αν η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας είναι 2°C, το ποσοστό αυτό ανεβαίνει στο 62%. Ενώ αν η αύξηση είναι 3°C, μιλάμε για 97% αύξηση των καμένων εκτάσεων ετησίως (UNFCCC).
Τέλος, αν η μέση θερμοκρασία αυξηθεί κατά 1.5°C, προβλέπεται ότι το 4% των θηλαστικών ειδών θα χάσουν το μισό πληθυσμό τους. Αν η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας είναι 2°C, το ποσοστό αυτό διπλασιάζεται, σε 8% των θηλαστικών ειδών. Ενώ αν η αύξηση φτάσει τους 3°C, το 41% των θηλαστικών ειδών θα χάσουν το μισό πληθυσμό τους (UNFCCC).
Η ανθρωπότητα βρίσκεται σε κρίσιμο σταυροδρόμι
Μια από τις πιο ρυπογόνες οικονομίες, οι ΗΠΑ, αποσύρθηκε για δεύτερη φορά από τη Συμφωνία του Παρισιού και τους στόχους για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου πρέπει να μειωθούν τώρα, για να αποφευχθούν μη αναστρέψιμες επιπτώσεις. Αυτό σημαίνει ανάγκη για απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα συνολικά και άμεσα, μετάβαση προς μια κυκλική οικονομία και μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος των ανθρώπινων δραστηριοτήτων.
Ταυτόχρονα, επικρατεί δυσπιστία σε ό,τι αφορά την κλιματική αλλαγή και έντονη εσκεμμένη παραπληροφόρηση προκειμένου να μην αλλάξουν οι έως τώρα κερδοφόρες, για τη βιομηχανία των ορυκτών, πρακτικές. Για αυτό είναι σημαντικό να αντιληφθούμε πως κάθε κλάσμα βαθμού °C παίζει ρόλο στην ένταση και τη συχνότητα ακραίων καιρικών φαινομένων και στο πώς θα είναι το μέλλον μας. Και κάθε γραμμάριο αερίων ρύπων που δεν εκπέμπεται συμβάλλει σε μια καλύτερη εξέλιξη για τη ζωή μας. Οι αλλαγές που πρέπει να γίνουν είναι πολλές και πολλές από αυτές είναι μεγάλες. Κάποιες όμως είναι και στο δικό μας χέρι. Και οφείλουμε να απαντήσουμε συνειδητά στο ερώτημα: Ποιο μέλλον επιλέγουμε;
Πηγές
1. Copernicus: 2024 is the first year to exceed 1.5°C above pre-industrial level. Copernicus Climate Change Service . [Online] January 10, 2025. https://climate.copernicus.eu/copernicus-2024-first-year-exceed-15degc-above-pre-industrial-level.
2. Paris Agreement . s.l. : UNFCCC, 2015.
3. Fossil fuels and climate change: the facts. ClientEarth . [Online] February 18, 2022. https://www.clientearth.org/latest/news/fossil-fuels-and-climate-change-the-facts/.
4. Climate Change, Credit Risk and Financial Stability. Oguntuase, Oluwaseun. 2020. 10.5772/intechopen.93304. .
5. Infographics based on the IPCC’s 6th Assessment Report part 1 illustrate the physical science basis of climate change. climateguide. [Online] April 25, 2022. https://www.climateguide.fi/articles/infographics-based-on-the-ipccs-6th-assessment-report-part-1-illustrate-the-physical-science-basis-of-climate-change.
