Η αόρατη γεωγραφία της αδικίας: η Κλιματική Αλλαγή ως πεδίο διακρίσεων

Η κλιματική αλλαγή δεν είναι ουδέτερη

Η κλιματική αλλαγή συχνά παρουσιάζεται ως ένα παγκόσμιο πρόβλημα που αφορά όλους τους ανθρώπους το ίδιο. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο άνιση. Αν και οι αλλαγές στο κλίμα επηρεάζουν συνολικά την ανθρωπότητα, οι συνέπειες δεν κατανέμονται ισότιμα. Οι πιο σοβαρές επιπτώσεις πέφτουν δυσανάλογα πάνω σε ανθρώπους και κοινότητες που ήδη ζουν στο περιθώριο: φυλετικά και εθνοτικά περιθωριοποιημένες ομάδες, αυτόχθονες πληθυσμοί, μετανάστες και φτωχότερες κοινωνίες του Παγκόσμιου Νότου* [1].

Η διεθνής βιβλιογραφία και αρθρογραφία των τελευταίων ετών έχει φωτίσει σε μεγάλο βαθμό τη σύνδεση ανάμεσα στην κλιματική κρίση, την παγκόσμια υγεία και τη φυλετική δικαιοσύνη. Το βασικό μήνυμα είναι απλό αλλά συγκλονιστικό: ο ρατσισμός σκοτώνει, η κλιματική αλλαγή σκοτώνει, και όταν τα δύο αλληλεπιδρούν, παράγουν ακόμη βαθύτερες και πιο βίαιες ανισότητες.

Ο ρατσισμός δεν λειτουργεί μόνο ως ατομική προκατάληψη ή ως εχθρική συμπεριφορά μεταξύ ανθρώπων. Λειτουργεί και ως δομικό σύστημα εξουσίας. Εκφράζεται μέσα από πολιτικές, θεσμούς, υποδομές και οικονομικές επιλογές που καθορίζουν ποιοι ζουν σε ασφαλείς περιοχές, ποιοι έχουν πρόσβαση σε υγειονομική φροντίδα, ποιοι προστατεύονται από ακραία καιρικά φαινόμενα και ποιοι εκτίθενται πρώτοι και περισσότερο στους κινδύνους. Έτσι, η κλιματική αλλαγή δεν χτυπά σε «ουδέτερο» κοινωνικό έδαφος. Επιδρά πάνω σε ήδη υπάρχουσες γραμμές ανισότητας και τις οξύνει.

Οι πιο εκτεθειμένες κοινωνικές ομάδες ή κοινότητες

Έρευνα που διεξήχθη προ ετών στις Ηνωμένες Πολιτείες κατέδειξε, για παράδειγμα, ότι γειτονιές με μεγαλύτερα ποσοστά Αφροαμερικάνων, Ισπανόφωνων ή άλλων μη λευκών κατοίκων είναι συχνά θερμότερες από άλλες περιοχές της ίδιας πόλης. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Συνδέεται με πολιτικές αποκλεισμού, όπως το redlining, μέσω των οποίων μειονοτικές και φτωχές κοινότητες ωθούνταν επί δεκαετίες σε υποβαθμισμένες περιοχές με λιγότερο πράσινο, περισσότερο τσιμέντο, λιγότερη σκίαση και χειρότερες κατοικίες [1]. Όταν έρχονται οι καύσωνες, αυτές οι περιοχές μετατρέπονται σε παγίδες θερμότητας. Και όταν οι κάτοικοί τους έχουν μικρότερη πρόσβαση σε κλιματισμό, σε υγειονομική περίθαλψη ή σε οικονομικούς πόρους, ο κίνδυνος για άσθμα, καρδιοαναπνευστικά νοσήματα, θερμική εξάντληση ή θάνατο αυξάνεται δραματικά [3].

Το ίδιο μοτίβο αναπαράγεται και στις φυσικές καταστροφές. Όταν ο τυφώνας Katrina έπληξε τη Νέα Ορλεάνη το 2005, οι αφροαμερικανικες γειτονιές της πόλης ήταν εκείνες που υπέστησαν το μεγαλύτερο βάρος. Δώδεκα χρόνια αργότερα, με τον τυφώνα Harvey στο Χιούστον, πάλι οι αφροαμερικανικες κοινότητες βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της καταστροφής [2]. Τα ακραία φυσικά φαινόμενα επιβάρυναν γειτονιές που ήδη αντιμετώπιζαν φτώχεια, επισφαλή στέγαση, υπο-επένδυση, περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες και μειωμένη πολιτική προστασία.

Φωτ. 1: Ανισότητες στην ευθύνη για την κλιματική αλλαγή και στις επιπτώσεις στην υγεία μεταξύ χωρών (εκπομπές CO₂ και προβλεπόμενη θνησιμότητα έως το 2050 ~ Πηγή: Climate Vulnerability Monitor).

Παράλληλα, ο περιβαλλοντικός ρατσισμός δεν αφορά μόνο το τι συμβαίνει όταν έρχεται μια πλημμύρα ή ένας καύσωνας, αλλά και το πού τοποθετούνται οι ίδιες οι πηγές ρύπανσης. Ήδη από τη δεκαετία του 1980, κινήματα περιβαλλοντικής δικαιοσύνης στις ΗΠΑ ανέδειξαν ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο: χωματερές, αποτεφρωτήρες, σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής, χημικές εγκαταστάσεις και άλλες ρυπογόνες δραστηριότητες τοποθετούνταν δυσανάλογα κοντά σε αφροαμερικανικες, φτωχές και αυτόχθονες κοινότητες [4]. Ο Robert Bullard, ένας από τους θεμελιωτές του κινήματος περιβαλλοντικής δικαιοσύνης, είχε επισημάνει ήδη από το 1993 ότι ο ρατσισμός επηρεάζει καθοριστικά την πιθανότητα έκθεσης σε περιβαλλοντικούς και υγειονομικούς κινδύνους [3]. Οι ίδιες κοινότητες που αναγκάζονται να ζουν δίπλα στη ρύπανση των ορυκτών καυσίμων είναι συχνά εκείνες που υφίστανται και τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής που αυτή η βιομηχανία προκαλεί.

Η παγκόσμια διάσταση της κλιματικής “αδικίας”

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η εικόνα είναι ακόμη πιο σκληρή. Μελέτες υπογραμμίζουν ότι οι χώρες του Παγκόσμιου Βορρά, αν και αντιπροσωπεύουν μικρότερο ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού, φέρουν το μεγαλύτερο μέρος της ιστορικής ευθύνης για τις υπερβάλλουσες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. Αντίθετα, πολλές χώρες του Παγκόσμιου Νότου, που έχουν συμβάλει ελάχιστα στην κλιματική απορρύθμιση, είναι εκείνες που υφίστανται πιο έντονα τις συνέπειες: θανάτους από διάρροια λόγω υποβάθμισης της ποιότητας νερού, αυξημένο κίνδυνο ελονοσίας, υποσιτισμό, ακραία ζέστη και επισιτιστική ανασφάλεια [1].

Η Ζάμπια είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το κατά κεφαλήν ανθρακικό αποτύπωμά της είναι εξαιρετικά χαμηλό, πολύ μικρότερο από εκείνο πλουσιότερων χωρών όπως το Ηνωμένο Βασίλειο. Κι όμως, τα τελευταία χρόνια βιώνει παρατεταμένες ξηρασίες, ακραίες μεταβολές στις βροχοπτώσεις, καταστροφές στις καλλιέργειες, απώλειες ζωικού κεφαλαίου και βαθιά ανασφάλεια για τις αγροτικές κοινότητες που εξαρτώνται από τη βροχή για την επιβίωσή τους [2]. 

Φωτ. 2: Γυναίκες στη Ζάμπια μεταφέρουν τρόφιμα που διανεμήθηκαν από ανθρωπιστικές οργανώσεις, Ιανουάριος 2020 (credits.: Guillem Sartorio / Getty ~ Πηγή: BBC)

Αυτό το χάσμα ευθύνης και επιβάρυνσης δεν είναι απλώς μια οικονομική ανισότητα. Είναι απότοκο μιας ιστορικής συνέχειας αποικιοκρατίας, εκμετάλλευσης και αρπαγής πόρων. Έχει χρησιμοποιηθεί εύστοχα, από μερίδα επιστημόνων του κλίματος, ο όρος «ατμοσφαιρική αποικιοποίηση» (atmospheric colonisation): όπως στο παρελθόν αποικιοποιήθηκαν εδάφη και λαοί, έτσι σήμερα οι πλούσιες χώρες και οι ελίτ έχουν καταλάβει δυσανάλογο μέρος του παγκόσμιου «ανθρακικού χώρου» [1]. Ο Jason Hickel έχει δείξει ότι ο Παγκόσμιος Βορράς ευθύνεται για τη συντριπτική πλειονότητα των υπερβαλλουσών εκπομπών, ενώ ο Παγκόσμιος Νότος για ένα πολύ μικρό μόνο ποσοστό [2]. Αυτό το χάσμα δεν είναι απλώς στατιστικό. Αντανακλά την αποικιοκρατική συνέχεια ενός συστήματος που επέτρεψε σε ορισμένες κοινωνίες να πλουτίσουν από την υπερεκμετάλλευση του κοινού πλανητικού χώρου, μετακυλίοντας το κόστος αλλού.

Ο ανθρωπολόγος και ακτιβιστής Asad Rehman το θέτει ακόμη πιο ωμά: αν θέλουμε να καταλάβουμε γιατί δεκαετίες κλιματικής διπλωματίας απέτυχαν να αναστρέψουν την πορεία της υπερθέρμανσης, πρέπει να κοιτάξουμε τον «φυλετικοποιημένο καπιταλισμό» (racialized capitalism), δηλαδή το σύστημα που κωδικοποίησε τη φυλή ως εργαλείο για να δικαιολογήσει την εκμετάλλευση και την υποταγή ανθρώπων [2]. Με αυτή την έννοια, η κλιματική αλλαγή δεν είναι ατύχημα της ιστορίας. Είναι αποτέλεσμα ενός οικονομικού μοντέλου που θεώρησε ότι ορισμένοι άνθρωποι, τόποι και ζωές μπορούν να θυσιαστούν στο όνομα της συσσώρευσης κέρδους.

Κλιματική αλλαγή, υγεία και δικαιοσύνη: το πραγματικό διακύβευμα

Αντίστοιχα, οι μετανάστες αντιμετωπίζουν συχνά ένα διπλό βάρος. Από τη μία, μετακινούνται ή ζουν σε περιοχές με αυξημένο κίνδυνο από πλημμύρες, πυρκαγιές, υπερβολική ζέστη ή ασθένειες. Από την άλλη, έχουν περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, πληροφορίες, θεσμική προστασία και δίκτυα στήριξης. Η επισφαλής εργασία, η γλωσσική απομόνωση, ο φόβος απέναντι στις αρχές ή το αβέβαιο νομικό καθεστώς αυξάνουν ακόμη περισσότερο την έκθεσή τους στον κλιματικό κίνδυνο [5]. Έτσι, η κλιματική αλλαγή δεν λειτουργεί απλώς ως «φυσικό» φαινόμενο, αλλά ως επιταχυντής κοινωνικής αδικίας.

Δεν πρέπει επίσης να παραγνωρίζεται η σχέση ανάμεσα στην κλιματική αδικία και την υγεία. Η κλιματική αλλαγή δεν σημαίνει μόνο λιώσιμο πάγων ή άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Σημαίνει περισσότερα πρόωρα βρέφη λόγω ακραίας ζέστης, περισσότερα αναπνευστικά προβλήματα, χειρότερη καρδιαγγειακή υγεία, περισσότερους θανάτους ηλικιωμένων σε περιόδους καύσωνα, αύξηση της ελονοσίας, υποσιτισμό παιδιών, άγχος, κατάθλιψη, μετατραυματικό στρες και διαρκή ανασφάλεια [4]. Και όταν αυτοί οι κίνδυνοι πέφτουν πάνω σε κοινότητες που ήδη αποκλείονται κοινωνικά και πολιτικά, το αποτέλεσμα είναι μια μορφή περιβαλλοντικής και φυλετικής βίας.

Δεν αρκεί να μιλάμε για «κλιματική δράση» γενικά και αόριστα. Μια πολιτική για το κλίμα που αγνοεί τον ρατσισμό, την αποικιακή κληρονομιά και τις δομικές ανισότητες είναι ελλιπής. Δεν αρκεί να μειωθούν οι εκπομπές αν συνεχίσουν να αποκλείονται οι ίδιοι πληθυσμοί από τη λήψη αποφάσεων. Δεν αρκεί να σχεδιάζονται πολιτικές προσαρμογής αν αυτές δεν φτάνουν πρώτα σε όσους έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη. Δεν αρκεί να μιλάμε για «πράσινη μετάβαση» αν η μετάβαση αυτή στηρίζεται ξανά πάνω στις θυσίες των ίδιων ανθρώπων.

Μην ξεχνάμε ότι οι κοινότητες που πλήττονται περισσότερο από την κλιματική κρίση αποκλείονται συχνά και από τη λήψη αποφάσεων. Αυτόχθονες λαοί και κοινότητες του Παγκόσμιου Νότου δεν ακούγονται ισότιμα στις διεθνείς διαπραγματεύσεις για το κλίμα. Χαρακτηριστικό ήταν το παράδειγμα της συνόδου για το κλίμα στη Γλασκώβη, τον Νοέμβριο του 2021 (COP26). Τα χαμηλά ποσοστά εμβολιασμού κατά του COVID-19 και η περιορισμένη πρόσβαση σε εμβόλια στις αφρικανικές χώρες, σε συνδυασμό με τους αυστηρούς υγειονομικούς περιορισμούς για τη μετακίνηση και είσοδο στο Ηνωμένο Βασίλειο, δημιούργησαν σημαντικά εμπόδια στη συμμετοχή αντιπροσώπων και ακτιβιστών από τα εν λόγω κράτη. Οι ανησυχίες για ένα «εμβολιαστικό απαρτχάιντ» οδήγησαν σε εκκλήσεις για αναβολή της συνόδου, με τους επικριτές να αναφέρουν ότι δεν θα ήταν πραγματικά συμπεριληπτική [5].

Γι’ αυτό, η κλιματική δικαιοσύνη χρειάζεται να είναι και φυλετική δικαιοσύνη. Χρειάζεται αποκατάσταση, όχι μόνο διαχείριση. Χρειάζεται μεταφορά πόρων, ενίσχυση των πιο εκτεθειμένων κοινοτήτων, θεσμική εκπροσώπηση, αναγνώριση της ιστορικής ευθύνης, προστασία των αυτόχθονων γνώσεων και πραγματική λογοδοσία κρατών και εταιρειών που έχουν ωφεληθεί από την εξορυκτική και ρυπογόνα ανάπτυξη. Χρειάζεται, επίσης, μια διαφορετική ηθική: να ακούμε πρώτα εκείνους που πλήττονται περισσότερο.

Η κλιματική αλλαγή δεν είναι μόνο ζήτημα περιβάλλοντος. Είναι ζήτημα εξουσίας, ζωής και αξιοπρέπειας. Και ο ρατσισμός δεν είναι απλώς ένα κοινωνικό πρόβλημα δίπλα στην κλιματική κρίση· είναι ένας από τους μηχανισμούς μέσω των οποίων η κρίση αυτή γίνεται πιο θανατηφόρα για ορισμένους ανθρώπους. Αν θέλουμε πραγματικά βιώσιμες κοινωνίες, δεν αρκεί να σώσουμε το κλίμα. Πρέπει να αλλάξουμε και τους άδικους όρους με τους οποίους κάποιοι θεωρούνται αναλώσιμοι.

* Ο «Παγκόσμιος Νότος» αναφέρεται σε χώρες, κυρίως στην Ασία, την Αφρική, τη Λατινική Αμερική και την Ωκεανία, που συχνά χαρακτηρίζονται από χαμηλότερο εισόδημα, αποικιακό παρελθόν και αναπτυσσόμενες οικονομίες. Ο όρος αυτός, σε αντίθεση με τον «Παγκόσμιο Βορρά», περιγράφει μια συλλογική γεωπολιτική και οικονομική αντίθεση, με κεντρικό αίτημα περισσότερη δικαιοσύνη και ισότητα στη διεθνή σκηνή.

Πηγές:

1. Deivanayagam, T. A., English, S., Hickel, J., Bonifacio, J., Guinto, R. R., Hill, K. X., … & Devakumar, D. (2023). Envisioning environmental equity: climate change, health, and racial justice. The Lancet, 402(10395), 64-78
2. Williams, J. (2022, January 26). Why climate change is inherently racist. BBC. Τελ. Ανάκτηση 18/03/2026 στο https://www.bbc.com/future/article/20220125-why-climate-change-is-inherently-racist
3. Breakey, S., Hovey, D., Sipe, M., Nicholas, P. (2024). Health effects at the intersection of climate change and structural racism in the United States: A scoping review. The Journal of Climate Change and Health, 20, 100339
4. Devakumar, D., Selvarajah, S., Shannon, G., et al. (2020). Racism, the public health crisis we can no longer ignore. The Lancet, 395(10242), e112–e113
5. IPCC, 2022: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, 3056 pp.