Η κλιματική αλλαγή δεν μπορεί να συμπυκνωθεί σε μία μονοθεματική ανησυχία για το περιβάλλον και οι βαθιές κοινωνικές, πολιτικές και νομικές προεκτάσεις την καθιστούν ένα εξόχως σύνθετο φαινόμενο. Η αναγνώριση της «Ανθρωπόκαινου» εποχής από την επιστημονική κοινότητα επιβεβαίωσε ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει επιφέρει ριζικές μεταβολές στον πλανήτη. Η αύξηση της θερμοκρασίας, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, οι παρατεταμένες ξηρασίες, οι πλημμύρες και τα ακραία καιρικά φαινόμενα δεν πλήττουν απλώς τα οικοσυστήματα – επηρεάζουν δομικά την ανθρώπινη ασφάλεια [8].
Οι σχέσεις φύλου και περιβάλλοντος έχουν αναλυθεί ήδη από τη δεκαετία του 1970 μέσα από το ρεύμα του οικοφεμινισμού. Κινήματα όπως το Chipko στην Ινδία, όπου γυναίκες αγκάλιασαν δέντρα για να αποτρέψουν την αποψίλωση, ή οι αντιπυρηνικές κινητοποιήσεις στις ΗΠΑ, ανέδειξαν τη σύνδεση μεταξύ, πατριαρχικής κυριαρχίας, εκμετάλλευσης της φύσης και βίας κατά των γυναικών. Η κεντρική ιδέα ήταν ότι η περιβαλλοντική καταστροφή και η έμφυλη βία αποτελούν εκφράσεις της ίδιας λογικής κυριαρχίας και ανισότητας [4].
Σήμερα, αυτή η θεωρητική σύνδεση αποκτά χειροπιαστή διάσταση: η κλιματική κρίση εντείνει ήδη υπάρχουσες πατριαρχικές δομές και εκθέτει τις γυναίκες σε μεγαλύτερο κίνδυνο. Σε αυτό το πλαίσιο, οι γυναίκες και τα κορίτσια βιώνουν μια διπλή θυματοποίηση: αφενός ως μέλη κοινωνιών που πλήττονται από την κλιματική απορρύθμιση, αφετέρου λόγω έμφυλων ανισοτήτων που επιδεινώνονται σε συνθήκες κρίσης. Η κλιματική αλλαγή λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής κινδύνου, εντείνοντας την έμφυλη βία (Sexual and Gender-Based Violence – SGBV), ενώ ταυτόχρονα ανατροφοδοτείται από αυτήν, μειώνοντας συλλογικά την ικανότητά μας να ανταποκριθούμε αποτελεσματικά στην κλιματική πρόκληση [1].
Αυτή η «σύγκρουση κρίσεων» (colliding crises) δεν είναι θεωρητική. Έχει ήδη μετρήσιμες, παγκόσμιες συνέπειες και προδιαγράφει μια ακόμη δυσκολότερη πραγματικότητα για τις επόμενες δεκαετίες.
Η κλίμακα της έμφυλης βίας και το κλιματικό αποτύπωμα της
Η βία κατά των γυναικών και των κοριτσιών είναι εξαιρετικά διαδεδομένη: τουλάχιστον 1 στις 3 γυναίκες παγκοσμίως έχει βιώσει κάποια μορφή βίας στη ζωή της (σωματική, σεξουαλική, ψυχολογική ή/και καταναγκαστικό έλεγχο), με τα πραγματικά ποσοστά να είναι υψηλότερα λόγω υπο-καταγραφής και χαμηλών αναφορών στις αρχές [2].
Σύμφωνα με εκτιμήσεις [4], το 2090, περίπου 1 στις 10 περιπτώσεις έμφυλης (SGBV) ή ενδοσυντροφικής βίας (intimate partner violence – IPV) εκτιμάται ότι θα συνδέεται με την κλιματική αλλαγή, αν συνεχιστεί η πορεία της υπερθέρμανσης. Σε ένα σενάριο αύξησης θερμοκρασίας 2°C, προβλέπεται ότι επιπλέον 40 εκατομμύρια γυναίκες και κορίτσια ενδέχεται να βιώνουν έμφυλη βία κάθε χρόνο – με το μέγεθος αυτό να υπερδιπλασιάζεται σε ένα ενδεχόμενο χειρότερο σενάριο αύξησης κατά περίπου 3,5°C.
Επιπλέον, η διαθέσιμη βιβλιογραφία δείχνει μια ενδεικτική σχέση: κάθε αύξηση κατά 1°C έχει συσχετιστεί με άνοδο της έμφυλης βίας περίπου κατά 4,7%.
Πώς μεταφράζεται η κλιματική αλλαγή σε αυξημένο κίνδυνο βίας;
Η κλιματική αλλαγή στις περισσότερες περιπτώσεις δεν προκαλεί άμεσα έμφυλη βία. Όμως εντείνει τους παράγοντες κινδύνου και επιβαρύνει τα συστήματα προστασίας, μέσα σε κοινωνίες που ήδη χαρακτηρίζονται από ανισότητες και επιβλαβή έμφυλα στερεότυπα. Παρακάτω παρατίθενται ορισμένα αξιοσημείωτα ευρήματα από τη διεθνή έρευνα [4], τα οποία αποκαλύπτουν την αιτιώδη διαδρομή από τις αλλαγές στο κλίμα έως την έμφυλη βία:
1) Θερμική επιβάρυνση, στρες και κλιμάκωση της βίας
Τα κύματα καύσωνα και η αύξηση της θερμοκρασίας συνδέονται με αύξηση της συχνότητας/έντασης της έμφυλης βίας, ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα όπου υπάρχει ήδη ιστορικό κακοποίησης. Οι σχετικές μελέτες αναδεικνύουν ευρήματα που συνδέουν καύσωνες με αυξημένο κίνδυνο ακραίας βίας, ακόμη και ανθρωποκτονιών από σύντροφο.
2) Ακραία καιρικά φαινόμενα → εκτοπισμός, ανασφάλεια και αυξημένη έκθεση
Πλημμύρες, καταιγίδες και παρατεταμένες ξηρασίες μπορούν να οδηγήσουν σε εκτοπισμό, απώλεια στέγης/εισοδήματος και διατάραξη κοινοτήτων. Σε τέτοιες συνθήκες αυξάνονται οι κίνδυνοι για σεξουαλική βία, εκμετάλλευση και trafficking, ειδικά όταν η προστασία, η στέγαση και οι υπηρεσίες δεν επαρκούν.
3) Οικονομική πίεση και απώλεια βιοπορισμού
Η κλιματική κρίση χτυπά ιδιαίτερα τους ήδη ευάλωτους: μικροκαλλιεργήτριες, αγροτικές κοινότητες, κατώτερα αστικά στρώματα. Όταν η επιβίωση δυσκολεύει, αυξάνονται οι εντάσεις, οι εξαρτήσεις και οι ανισορροπίες ισχύος μέσα στο νοικοκυριό — και αυτό μπορεί να μεταφραστεί σε αυξημένο κίνδυνο βίας. Σε άλλες περιπτώσεις, η έλλειψη στέγασης και ιδιωτικότητας σε καταυλισμούς οδηγεί σε υψηλότερα ποσοστά κακοποίησης, ενώ η αναζήτηση νερού, καυσόξυλων ή τροφής σε απομακρυσμένες περιοχές εκθέτει γυναίκες και κορίτσια σε βιασμούς και επιθέσεις.
4) Κατάρρευση ή διακοπή υπηρεσιών προστασίας και υγείας
Σε κρίσεις (φυσικές καταστροφές, υποδομές υπό πίεση, διακοπές μετακινήσεων/επικοινωνιών) δυσκολεύει η πρόσβαση σε δομές υποστήριξης, γραμμές βοήθειας, καταφύγια και υπηρεσίες υγείας/κοινωνικής φροντίδας. Αυτό σημαίνει λιγότερες δυνατότητες διαφυγής, αναφοράς και προστασίας.
Πηγές
- Boddy, J., Harris, C., O’Leary, P., Hohenhaus, M., Bond, C., Panagiotaros, C., & Holdsworth, L. (2024). Intersections of intimate partner violence and natural disasters: A systematic review of the quantitative evidence. Trauma, Violence, & Abuse.
- CARE International (2020), Suffering In Silence: The 10 most under-reported humanitarian crises of 2019; Τελ. ανάκτηση 04/03/2026 στο Suffering in Silence IV – CARE ; Women and girls are among the most impacted by extreme disasters, says CARE and UN Women Kenya | Care International (care-international.org)
- Desai, B.H. and Mandal, M. (2021). Role of Climate Change in Exacerbating Sexual and Gender-Based Violence against Women: A New Challenge for International Law. Environmental Policy and Law, 51(3), pp. 137-157. DOI: 10.3233/EPL-210055.
- Spotlight Initiative. (2025). Colliding Crises: How the climate crisis fuels gender-based violence. Τελ. ανάκτηση 4/3/2026 στο https://spotlightinitiative.org/publications/colliding-crises-how-climate-crisis-fuels-gender-based-violence
- Spotlight Initiative. (2023). Integrating Gender-Based Violence Prevention into Climate Action: Three Simple Tips for Practitioners. Τελ. ανάκτηση 4/3/2026 στο https://www.spotlightinitiative.org/publications/integrating-gender-based-violence-prevention-climate-action
- Thurston AM, Stöckl H, Ranganathan M. (2021). Natural hazards, disasters and violence against women and girls: a global mixed-methods systematic review. BMJ Global Health, 6(4).
- Tran, D., & Hanaček, K. (2023). A global analysis of violence against Women Defenders in Environmental conflict. Nature Sustainability, 6(9), 1045–1053.
- UNHCR, Sexual and Gender-Based Violence; Τελ. ανάκτηση 04/03/2026 στο http://www.unhcr.org/sexual-and-gender-based-violence.html
