Έμφυλη Βία και Κλιματική Αλλαγή: Δύο Αλληλένδετες Κρίσεις – Μέρος Β

Ποιες βρίσκονται σε μεγαλύτερο κίνδυνο

Οι σχετικές μελέτες υπογραμμίζουν ότι οι επιπτώσεις δεν κατανέμονται ισότιμα. Ο κίνδυνος αυξάνεται ιδιαίτερα για:

• Γυναίκες υπερασπίστριες περιβαλλοντικών/ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που μπορεί να στοχοποιούνται με παρενόχληση, εκφοβισμό (offline/online), doxing, σεξουαλική βία και επιθέσεις με σκοπό τη φίμωση [7].
• Γυναίκες σε περιοχές υψηλής κλιματικής ευαλωτότητας, όπου οι κοινωνικοοικονομικές πιέσεις, η επισφάλεια και οι κρίσεις συσσωρεύονται [6].
• Άτομα που βιώνουν πολλαπλές διακρίσεις (π.χ. αναπηρία, ηλικία, κοινωνικοοικονομική κατάσταση, γεωγραφία, σεξουαλικός προσανατολισμός), τα οποία συχνά αποκλείονται και από υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης/καταφύγια [6].

Η ανεπάρκεια του διεθνούς δικαίου ως μηχανισμού προστασίας

Παρά τη σοβαρότητα του ζητήματος, οι διεθνείς συμβάσεις έχουν αποτύχει να ρυθμίσουν ρητά την έμφυλη βία σε συνθήκες κλιματικής κρίσης ή φυσικών καταστροφών. Η Σύμβαση-Πλαίσιο του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC), το Πρωτόκολλο του Κιότο και η Συμφωνία των Παρισίων αναφέρουν την ισότητα των φύλων, κυρίως μέσω αποφάσεων των COP (Lima Work Programme on Gender, Gender Action Plan). Ωστόσο, αφενός δεν περιλαμβάνουν δεσμευτικές διατάξεις για έμφυλη βία, αφετέρου χρησιμοποιούν μετριοπαθή διατύπωση (encourage, request, invite) και δεν ορίζουν τι σημαίνει «gender-responsive climate policy». Εν ολίγοις, η ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου παραμένει κυρίως διαδικαστική και όχι ουσιαστική [3].

Η Σύμβαση για την Εξάλειψη των Διακρίσεων κατά των Γυναικών (CEDAW) στην Γενική Σύσταση 37 (2018) αναγνωρίζει ότι η κλιματική αλλαγή επιτείνει τις ανισότητες και την έμφυλη βία. Ωστόσο, δεν προβλέπει τη δημιουργία ενός ειδικού μηχανισμού αντιμετώπισης έμφυλης βίας σε κλιματικές κρίσεις και παραμένουν στο επίπεδο συστάσεων και παρακολούθησης εκθέσεων. Εν προκειμένω, το πρόβλημα εντοπίζεται στην απουσία lex specialis που να εδραιώνει συγκεκριμένες διαδικασίες και δράσεις [3].

Περαιτέρω, η Σύμβαση της Γενεύης του 1951 δεν αναγνωρίζει τους κλιματικούς πρόσφυγες. Έτσι γυναίκες που εκτοπίζονται λόγω κλιματικών καταστροφών δεν καλύπτονται από το καθεστώς προσφυγικής προστασίας και υπάρχει σοβαρό νομικό κενό για τη διασυνοριακή μετακίνηση. Η κατηγορία «climate change and disaster displacement (CCDD)» παραμένει πολιτική, όχι νομικά δεσμευτική [3]. 

Οι Συμβάσεις της Γενεύης, οι οποίες θέτουν τις βάσεις του διεθνούς δικαίου για την ανθρωπιστική διαχείριση των θυμάτων του πολέμου, απαγορεύουν τη σεξουαλική βία σε ένοπλες συγκρούσεις, αλλά αφενός δεν αντιμετωπίζουν ειδικά την κλιματική αλλαγή ως παράγοντα επιδείνωσης, αφετέρου βασίζονται σε ξεπερασμένες έννοιες όπως η τιμή της γυναίκας. Η χρήση της σεξουαλικής βίας ως όπλου πολέμου έχει αναγνωριστεί μεν, αλλά το πλαίσιο παραμένει αποσπασματικό [3].

Γιατί η αντιμετώπιση της έμφυλης βίας είναι και κλιματική πολιτική: πρακτικές κατευθύνσεις για πολιτικές και δράσεις

Συνοψίζοντας τα παραπάνω, αντιλαμβανόμαστε ότι το πρόβλημα δεν είναι αμιγώς ανθρωπιστικό. Υπό αυτές τις συνθήκες, οφείλει να αναδειχθεί η πτυχή της αποτελεσματικότητας της κλιματικής δράσης. Κοινότητες όπου γυναίκες και κορίτσια είναι ασφαλείς είναι κοινότητες με μεγαλύτερη συνοχή, καινοτομία, ικανότητα προσαρμογής, και εκδημοκρατισμό στη λήψη αποφάσεων.

Τα διεθνή ευρήματα είναι σαφή: απαιτείται συνεργασία μεταξύ φορέων κλιματικής δράσης και φορέων πρόληψης/αντιμετώπισης της έμφυλης βίας, με κοινό σχεδιασμό, κοινά εργαλεία και φυσικά χρηματοδότηση. Σήμερα, το κενό είναι τεράστιο: αναφέρεται ότι μόνο 0,04% της χρηματοδότησης για το κλίμα έχει ως πρωταρχικό στόχο την ισότητα των φύλων, δείγμα της υποχρηματοδότησης αυτού του πεδίου [4].

Από τη σκοπιά του διεθνούς δικαίου, και βάσει των όσων αναφέρθηκαν, η κλιματική αλλαγή αναδεικνύει την ανάγκη για τη ρητή αναγνώριση του καθεστώτος των κλιματικά εκτοπισμένων προσώπων, για την κατάρτιση ειδικής διεθνούς σύμβασης για την αντιμετώπιση της SGBV σε συνθήκες κλιματικής κρίσης, καθώς για συντονισμένο θεσμικό μηχανισμό μεταξύ περιβαλλοντικών, ανθρωπιστικών φορέων και οργανώσεων για τα ανθρώπινα δικαιώματα [3]. 

Ορισμένα από τα ενδεδειγμένα βήματα σε επίπεδο προγραμμάτων κεντρικής διοίκησης, τοπικής αυτοδιοίκησης οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών και επιχειρήσεων θα πρέπει να λάβουν υπόψη τα εξής στοιχεία [5]:

• Ενσωμάτωση αξιολόγησης κινδύνου έμφυλης βίας σε σχέδια πολιτικής προστασίας και κλιματικής προσαρμογής (π.χ. σχέδια για καύσωνες/πλημμύρες).
• Εξασφάλιση ασφαλών χώρων και προσβασιμότητας σε καταφύγια/δομές κατά τις κρίσεις, χωρίς αποκλεισμούς.
• Συνέχεια υπηρεσιών (κινητές μονάδες, εναλλακτικά κανάλια επικοινωνίας) σε περιπτώσεις προβληματικής λειτουργίας των υφιστάμενων υποδομών
• Προστασία υπερασπιστριών περιβάλλοντος (πρωτόκολλα ασφάλειας, νομική και ψυχοκοινωνική υποστήριξη).
• Χρηματοδότηση με “gender lens”: τα κλιματικά κονδύλια να έχουν ρητές δικλείδες πρόληψης/αντιμετώπισης έμφυλης βίας και δείκτες παρακολούθησης.

Η κλιματική κρίση επιδεινώνει τις ήδη υφιστάμενες ανισότητες – και η έμφυλη βία είναι μία από τις πιο βαθιές και επίμονες. Αν θέλουμε κλιματική δράση που να είναι αποτελεσματική, δίκαιη και ανθρώπινη, πρέπει να αντιμετωπίσουμε το φαινόμενο στις πραγματικές του διαστάσεις: η πρόληψη και αντιμετώπιση της έμφυλης βίας είναι αναπόσπαστο κομμάτι της κλιματικής ανθεκτικότητας. Η πρόκληση είναι σαφής: χωρίς έμφυλη δικαιοσύνη, δεν μπορεί να υπάρξει κλιματική δικαιοσύνη.

Πηγές

1. Boddy, J., Harris, C., O’Leary, P., Hohenhaus, M., Bond, C., Panagiotaros, C., & Holdsworth, L. (2024). Intersections of intimate partner violence and natural disasters: A systematic review of the quantitative evidence. Trauma, Violence, & Abuse.
2. CARE International (2020), Suffering In Silence: The 10 most under-reported humanitarian crises of 2019; Τελ. ανάκτηση 04/03/2026 στο Suffering in Silence IV – CARE ; Women and girls are among the most impacted by extreme disasters, says CARE and UN Women Kenya | Care International (care-international.org)
3. Desai, B.H. and Mandal, M. (2021). Role of Climate Change in Exacerbating Sexual and Gender-Based Violence against Women: A New Challenge for International Law. Environmental Policy and Law, 51(3), pp. 137-157. DOI: 10.3233/EPL-210055.
4. Spotlight Initiative. (2025). Colliding Crises: How the climate crisis fuels gender-based violence. Τελ. ανάκτηση 4/3/2026 στο https://spotlightinitiative.org/publications/colliding-crises-how-climate-crisis-fuels-gender-based-violence
5. Spotlight Initiative. (2023). Integrating Gender-Based Violence Prevention into Climate Action: Three Simple Tips for Practitioners. Τελ. ανάκτηση 4/3/2026 στο https://www.spotlightinitiative.org/publications/integrating-gender-based-violence-prevention-climate-action 
6. Thurston AM, Stöckl H, Ranganathan M. (2021). Natural hazards, disasters and violence against women and girls: a global mixed-methods systematic review. BMJ Global Health, 6(4).
7. Tran, D., & Hanaček, K. (2023). A global analysis of violence against Women Defenders in Environmental conflict. Nature Sustainability, 6(9), 1045–1053. 
8. UNHCR, Sexual and Gender-Based Violence; Τελ. ανάκτηση 04/03/2026 στο http://www.unhcr.org/sexual-and-gender-based-violence.html